اثر سودوبولبار (Pseudobulbar Affect – PBA) چیست؟
اثر سودوبولبار یا PBA یکی از اختلالات عصبی–عاطفی است که باعث بروز حملات ناگهانی خنده یا گریه میشود؛ حملاتی که معمولاً با شرایط واقعی فرد تناسب ندارند. در این وضعیت، بیمار احساس کنترل کافی بر بروز هیجانات ندارد و گاهی خود او نیز از شدت و زمان بروز احساسات شگفتزده میشود.
فهرست مطالب
- اثر سودوبولبار چگونه ایجاد میشود؟
- علائم اثر سودوبولبار
- تفاوت PBA با افسردگی
- PBA در بیماریهای عصبی مختلف
- تاثیر PBA بر گفتار، ارتباط و بلع
- نقش گفتاردرمانی در مدیریت PBA
- راهنمای خانواده برای برخورد با حملات
- چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
- جمعبندی
اثر سودوبولبار چگونه ایجاد میشود؟
«اثر سودوبولبار» به دلیل آسیب در مسیرهای عصبی تنظیمکنندهی احساسات بهوجود میآید؛ بهویژه مسیرهایی که بین مخچه، ساقه مغز و قشر پیشپیشانی قرار دارند. این مسیرها وظیفه دارند شدت و زمان بروز هیجانات را تنظیم کنند. زمانی که این بخشها آسیب میبینند، سیستم کنترل احساسات دچار اختلال میشود و در نتیجه، فرد بدون آگاهی یا بدون قصد، دچار خنده یا گریه شدید میگردد.
این اختلال معمولاً پس از شرایط زیر دیده میشود:
- سکته مغزی (بهویژه سکتههای ساقه مغز و نواحی تحتقشری)
- آسیبهای تروماتیک مغز (ضربه به سر)
- بیماری اماس (MS)
- بیماری ALS
- دمانس و آلزایمر
- تومورهای مغزی
علائم اثر سودوبولبار
۱. خنده یا گریه ناگهانی
ممکن است فرد در موقعیتی عادی یا حتی ناخوشایند، ناگهان شروع به خنده شدید کند، یا در موقعیت خنثی ناگهان گریه کند.
۲. عدم تناسب واکنش با موقعیت
برای مثال، بیمار هنگام دیدن یک فیلم جدی ناگهان میخندد، یا هنگام دریافت یک خبر خوب ناگهان گریه میکند.
۳. ناتوانی در کنترل احساسات
بیمار معمولاً بیان میکند که «نمیتوانم جلوی خنده/گریهام را بگیرم» یا «این احساسات از درونم نیستند».
۴. کوتاه بودن حملات
حملههای PBA معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول میکشند، اما میتوانند چند بار در روز تکرار شوند.
تفاوت PBA با افسردگی
یکی از اشتباهات رایج این است که گریههای مکرر بیمار را با افسردگی اشتباه میگیرند. در PBA:
- گریهها ناگهانی و کوتاه هستند.
- باعث سبکی یا آرامش روانی نمیشوند.
- به احساسات واقعی فرد ربطی ندارند.
در حالیکه در افسردگی:
- غمگینی طولانی و عمیق وجود دارد.
- فرد علت ناراحتیاش را توضیح میدهد.
- اشتها، خواب و انگیزه تغییر میکند.
PBA در بیماریهای عصبی مختلف
۱. پس از سکته مغزی
سکته یکی از شایعترین دلایل PBA است؛ مخصوصاً زمانی که نواحی ساقه مغز، مخچه و مسیرهای تحتقشری آسیب میبینند.
۲. در اماس (MS)
ضایعات پلاکی در مسیرهای تنظیمکننده احساسات میتواند باعث حملات خنده یا گریه شود.
۳. در آلزایمر و دمانس
در مراحل میانی دمانس، آسیب بخشهای کنترل هیجان باعث افزایش احتمال PBA میشود.
۴. آسیب تروماتیک مغز
ضربه به سر ممکن است بخشهای پیشانی و ساقه مغز را درگیر کند که هر دو نقش کلیدی در کنترل هیجانات دارند.
تاثیر PBA بر گفتار، ارتباط و بلع
۱. دشواری در برقراری ارتباط طبیعی
بیمار ممکن است در جلسات گفتاردرمانی یا در مکالمات روزمره ناگهان دچار خنده یا گریه شود و نتواند جملاتش را ادامه دهد.
۲. کاهش اعتمادبهنفس
بسیاری از بیماران به دلیل شرمندگی یا خجالت، از صحبت کردن در جمع خودداری میکنند.
۳. اختلالات همراه گفتاری
افرادی که دچار سکته مغزی یا اماس شدهاند ممکن است همزمان با PBA دچار دیآرتری یا اختلالات تولید گفتار نیز باشند.
نقش گفتاردرمانی در مدیریت اثر سودوبولبار
۱. آموزش کنترل هیجان و مکثهای تنظیمی
گفتاردرمانگر تکنیکهایی مانند تنفس دیافراگمی، مکث در گفتار، تغییر توجه ذهنی و «بازتنظیم شناختی» را برای کاهش شدت حملات آموزش میدهد.
۲. توانبخشی شناختی
تقویت حافظه، توجه، مهار رفتاری و انعطافپذیری شناختی میتواند شدت PBA را کاهش دهد و بر ارتباط بیمار اثر مثبت بگذارد.
۳. آموزش برای مواجهه در موقعیتهای اجتماعی
در جلسات درمان به بیمار یاد داده میشود در مواقع بروز حملات چگونه با آرامش واکنش نشان دهد.
۴. مشارکت خانواده
آموزش به خانواده یکی از پایههای درمان PBA است. درک صحیح خانواده از علائم، از سرزنش و سوءتفاهم جلوگیری میکند.
راهنمای خانواده برای برخورد با حملات
- به بیمار نگویید «خودتو کنترل کن» — این جمله وضعیت را بدتر میکند.
- محیط را کمی آرام و کمتحریک کنید.
- موضوع بحث را آرام تغییر دهید.
- به بیمار زمان بدهید تا احساسات خود را بازیابی کند.
- حملات را شخصی نگیرید — این رفتار عمدی نیست.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر بیمار:
- حملات روزانه دارد
- فعالیت اجتماعیاش مختل شده
- در گفتاردرمانی تمرکز ندارد
- هیجانات غیرقابلکنترل نشان میدهد
- یا پس از سکته دچار تغییرات شدید عاطفی شده
باید توسط متخصص مغز و اعصاب و گفتاردرمانگر ارزیابی شود.
جمعبندی
اثر سودوبولبار یک اختلال عاطفی عصبی است که ممکن است پس از سکته، اماس، آسیب مغزی یا در بیماریهایی مانند آلزایمر دیده شود. با تشخیص درست، آموزش به خانواده و گفتاردرمانی میتوان شدت حملات را کاهش داد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشید.