بقای شی (Object Permanence) و دلیل لذت کودکان از بازی دالیموشه
یکی از اولین مهارتهای شناختی که هر کودکی در مسیر رشد کسب میکند، مفهوم بقای شی است — یعنی درک اینکه اشیا و افراد حتی وقتی دیدنی نیستند باز هم وجود دارند. بازیهای سادهای مانند «دالیموشه» (پنهانکردن صورت و دوباره نشان دادن آن) برای والدین شاید سرگرمکننده و بیاهمیت بهنظر برسد، اما در حقیقت این بازیها تمرین عملی و قدرتمندی برای تثبیت مفهوم بقای شی، تقویت توجه، حافظه و پیوند عاطفی کودک هستند. در این مقاله بهصورت مفصل و با زبان قابلفهم میگوییم بقای شی چیست، چه مراحلی دارد، چرا دالیموشه جذاب است، و والدین و گفتاردرمانگران چگونه میتوانند این مهارت را تقویت کنند.
بقای شی چیست؟ — تعریف و اهمیت
«بقای شی» یعنی توانایی کودک برای فهمیدن اینکه یک شی یا شخص حتی وقتی از دید خارج میشود، همچنان وجود دارد. این توانایی نشاندهندهٔ رشد حافظهٔ کاری، توجه و مدلسازی ذهنی است — یعنی کودک یک «نقشهٔ ذهنی» از جهان میسازد که پایدار و فراتر از تجربهٔ لحظهای است. بدون بقای شی، ارتباطات اجتماعی و زبان به سختی شکل میگیرند؛ زیرا اسمها، اشارهها و صحبت دربارهٔ چیزهایی که اینک حاضر نیستند، معنا ندارند.
اهمیت بالای این مهارت در رشد عبارت است از:
- پایهٔ حافظهٔ کوتاهمدت و حافظهٔ کاری
- پیشنیاز بازیهای نمادین و قایمباشک
- ارتباط مستقیم با کاهش اضطراب جدایی
- زیرساختِ توسعهٔ زبان (نامیدنِ اشیا مستقل از مشاهدهٔ آنها)
مراحل رشد بقای شی (بر پایهٔ پیاژه)
ژان پیاژه، روانشناس سوئیسی، مراحل رشد شناختی کودک را بررسی کرد و برای بقای شی مراحل مشخصی را توصیف نمود. توضیح مختصر این مراحل کمک میکند والدین بدانند در هر سن چه نوع رفتار منتظَر است:
مرحلهٔ اول (۰–۴ ماه): غیبتِ شی = ناپدیدی کامل
نوزادان تازهمتولد هنوز از نظر شناختی انتظار ندارند که شی پس از ناپدید شدن همچنان وجود داشته باشد. اگر عروسک از دیدشان محو شود، دیگر به دنبال آن نمیگردند.
مرحلهٔ دوم (۴–۸ ماه): جستجوی ابتدایی
از حدود چهار ماهگی کودک شروع به جستجوی اشیای پنهان میکند؛ اما اگر شی را در جایی پنهان کنند که او تغییر کرده باشد (جابجا شود)، ممکن است جستجوی او ناکامل باشد. این مرحله آغازِ درک جزئی بقای شی است.
مرحلهٔ سوم (۸–۱۲ ماه): درک بهتر — شکستِ مرحلهٔ A-not-B
کودک بهتدریج میفهمد که شیای پنهانشده هنوز وجود دارد؛ اما گاهی اشتباهی به محل قبلی نگاه میکند (خطای معروف A-not-B) که نشاندهندهٔ پیشرفت در حافظهٔ کوتاهمدت همراه با محدودیتهایی است.
مرحلهٔ چهارم (۱۲ ماه به بعد): درک پایدار
پس از حدود یک سال، کودک غالباً بقای شی را بهخوبی درک میکند؛ برای مثال اگر والدین از اتاق خارج شوند اما دوباره بازگردند، کودک میداند که آنها همچنان وجود دارند و اضطراب جدایی بهتدریج کاهش مییابد.
چرا کودکان از بازی دالیموشه لذت میبرند؟
دلایل علمی و روانشناختی متعددی توضیح میدهند چرا بازیِ سادهٔ پنهانکردن و نشاندادن صورت برای کودکان جذاب است:
۱. غافلگیری ایمن و تقویت احساس امنیت
دالیموشه یک غافلگیری کنترلشده ایجاد میکند: کودک تحت هیچ خطر واقعی قرار نمیگیرد، اما تجربهٔ غیرمنتظرِ بازگشت صورت والد باعث ترشح هیجانِ لذت میشود. تکرار این رویداد به کودک میآموزد که پنهانشدن به معنی ناپدیدی دائمی نیست و بنابراین احساس امنیت او تقویت میشود.
۲. تمرین عملی بقای شی
هر بار که والد صورتش را پنهان و دوباره ظاهر میکند، کودک یک سیکل یادگیری را طی میکند: انتظار → تأیید وجود دوباره. این تکرار به تثبیت یک نمای ذهنی از فرد (یا شی) کمک میکند و مفاهیم «استمرار» و «پایداری» را پرورش میدهد.
۳. توجه مشترک و پیوند عاطفی
دالیموشه موقعیتی برای تعامل «نوبتی» (turn-taking) و توجه مشترک فراهم میآورد: کودک و والد هر دو روی یک محرک (صورت والد) متمرکز میشوند. این مشارکت، زمینهٔ رشد زبان و دلبستگی امن را فراهم میکند.
۴. پیشبینیپذیری و کنترل
با تکرار بازی، کودک یاد میگیرد یک الگوی قابلپیشبینی را شناسایی کند؛ این حس «دانستن اینکه چه چیز بعدی خواهد آمد» به او احساس کنترل میدهد که بسیار آرامبخش و لذتبخش است.
۵. تقویت توجه و حافظهٔ کوتاهمدت
انتظار برای بازشدن «پرده» یا نمایش دوبارهٔ صورت، نیاز به توجه متمرکز و حفظ اطلاعات دارد؛ این بازی بهطور طبیعی توجه و حافظهٔ کودک را تقویت میکند.
مثالهای بالینی و مشاهدهای
تمرینها و بازیهای پیشنهادی برای تقویت بقای شی
والدین و درمانگران میتوانند با چند بازی ساده توانایی بقای شی را تقویت کنند. هدف از همهٔ این تمرینها تکرارِ تجربهٔ «پنهانشدن و بازنمایی» با درجات چالشی مناسب است.
تمرین ۱ — دالیموشه کلاسیک
مکان: روبروی کودک. والد صورت را با دست یا پارچه میپوشاند و پس از ۲–۵ ثانیه چهره را بیرون میآورد. با افزایش تجربه، مدت پنهانبودن را کمکم افزایش دهید.
تمرین ۲ — پنهانکردن اسباببازی ساده
یک اسباببازی مکعبی را زیر یک پارچه یا درون لیوان قرار دهید و منتظر بمانید کودک آن را پیدا کند. سپس محل پنهان را تغییر دهید تا مرحلهٔ A-not-B را تمرین کند.
تمرین ۳ — قایمباشکِ ساده با والد
والد پشت یک مبل یا پرده پنهان شود سپس آرام بیرون بیاید؛ این بازی به کاهش اضطراب جدایی و تقویت حافظهٔ نامآوری کمک میکند.
تمرینها برای ۸–۱۲ ماههها
- کوتاهکردن زمان پنهانبودن و افزایش تدریجی آن
- پنهانکردن در مکانهای مختلف برای تقویت جستجوی انعطافپذیر
- ترکیب صوت و حرکت (مثلاً زمزمهٔ نام اسباببازی هنگام پنهانسازی)
نقش گفتاردرمانی در تقویت بقای شی و زبان
گفتاردرمانگران از بقای شی برای پیوند دادن رشد شناختی به رشد زبانی استفاده میکنند. برخی از روشها عبارتاند از:
- تمرین توجه مشترک: هدایت کودک برای نگاهداشتن به شی و والد و نشاندادن آن بهوسیلهٔ اشاره یا کلمه.
- گسترش واژگان: نامگذاری اشیای پنهان و تشویق کودک به تکرار واژهها (مثلاً «ماما برگشت»).
- آموزش تعامل نوبتی: تقویت مفهوم نوبتگیری در بازیها که پایهٔ مکالمه است.
- ارزیابی اختلالات احتمالی: اگر کودک در سن مناسب بقای شی را نشان ندهد، گفتاردرمانگر ممکن است ارزیابیهای شناختی و زبانی بیشتری انجام دهد تا اختلال زودهنگام تشخیص داده شود.
گفتاردرمانی بهویژه در کودکانی که تاخیر زبانی یا اختلال طیف اوتیسم دارند اهمیت دارد؛ زیرا بقای شی و توجه مشترک پایههایی هستند که این کودکان اغلب در آنها مشکل دارند.
راهنمایی برای والدین و مراقبان
- بازی را ساده و تکراری نگه دارید؛ تکرار برای کودکان خردسال حیاتی است.
- از اشیای روشن و صدادار در مراحل اولیه استفاده کنید تا توجه کودک بهتر جلب شود.
- همیشه با لحن ملایم و چهرهٔ شاد بازی کنید تا تجربه ایمن بماند.
- اگر کودک در سن ۱۲–۱۵ ماه هنوز نشانههای بقای شی را نشان نمیدهد، با گفتاردرمانگر یا متخصص رشد مشورت کنید.
- اجازه دهید کودک فعالانه بگردد و شی را پیدا کند — این جستجو خودش بخشی از یادگیری است.
چه زمانی باید نگران شد؟
بیشتر کودکان تا سن ۸–۱۲ ماهگی به مراحل پایهٔ بقای شی میرسند. اگر تا 15 ماهگی کودک علائم زیر را نشان داد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:
- عدم تلاش برای جستجوی شیای پنهان
- نبود تعامل چشمی یا توجه مشترک
- تاخیر قابلتوجه در رشد زبان (عدم پاسخ به نام یا عدم تولید اصوات)
- نشانههای رفتاری که به اختلال طیف اوتیسم یا مشکلات بینایی/شنوایی اشاره دارد
جمعبندی
بقای شی یکی از پایهایترین مفاهیم در رشد شناختی کودک است و بازیهایی مانند دالیموشه راهی ساده، لذتبخش و علمی برای تمرین این مهارت فراهم میکنند. این بازیها نهتنها باعث شادی و پیوند عاطفی میشوند، بلکه اساس حافظهٔ کودکی، توجه مشترک و رشد زبان را شکل میدهند. با تمرینهای ساده، تکرار منظم و همکاری با گفتاردرمانگر در صورت نیاز، والدین میتوانند این مرحلهٔ حیاتی رشد را بهخوبی پشتیبانی کنند.